- હોર્મુઝ સંકટનો વિશ્વ પર પ્રહાર : ખાતર પુરવઠો ઠપ થતાં ખાદ્યાન્ન અછતનો ખતરો
- ઇઝરાયલ–અમેરિકા અને ઇરાન યુદ્ધની નવી અસર, વિશ્વના 30% યુરીયા ખાતરનો પુરવઠો અટવાયો; વાવણી સીઝન પહેલા ખેડૂતો ચિંતામાં
By:Hardik Patel
ઇઝરાયલ–અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચેના યુદ્ધની અસર હવે વિશ્વની ખેતી અને ખાદ્ય સુરક્ષા પર સીધી જોવા મળી રહી છે. અત્યાર સુધી આ યુદ્ધને મુખ્યત્વે ઈંધણ સંકટ તરીકે જોવામાં આવતું હતું, પરંતુ હવે સ્પષ્ટ થઈ રહ્યું છે કે હોર્મુઝના દરિયાઈ માર્ગમાં અવરજવર અટકતાં વૈશ્વિક ખાતરનો મોટો પુરવઠો પણ ઠપ થઈ ગયો છે. નિષ્ણાતો હવે ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે જો પરિસ્થિતિ ટૂંક સમયમાં સુધરે નહીં તો આવનારા મહિનાઓમાં વિશ્વમાં ખાદ્યાન્ન સંકટ સર્જાઈ શકે છે.
હોર્મુઝનો માર્ગ બંધ થતા જ વૈશ્વિક વેપાર પર અસર
ઇરાન તરફથી કરવામાં આવેલા હુમલાઓ અને તેના જવાબમાં અમેરિકાએ અને ઇઝરાયલે શરૂ કરેલા સૈન્ય પગલાં પછી હોર્મુઝના દરિયાઈ માર્ગમાં ભારે તણાવ સર્જાયો છે. આ માર્ગ વિશ્વના સૌથી મહત્વના વેપાર માર્ગોમાંથી એક માનવામાં આવે છે. અહીંથી વિશ્વના મોટાભાગના તેલ અને ગેસની સાથે ખાતર માટે જરૂરી કાચા માલનો પણ મોટો વેપાર થાય છે.
હોર્મુઝમાંથી જહાજોની અવરજવર ઘટતાં જ ખાતર બનાવતી કંપનીઓ પર પણ અસર પડી છે. ખાસ કરીને યુરીયા ખાતર માટે જરૂરી નેચરલ ગેસનો પુરવઠો ઘટતાં વિશ્વના ઘણા દેશોમાં ખાતરનું ઉત્પાદન ઓછું થઈ રહ્યું છે. આ પરિસ્થિતિને કારણે ખાતરના ભાવમાં પણ વધારો થવાની શક્યતા વધી ગઈ છે.
વિશ્વના 30 ટકા જેટલો ખાતર પુરવઠો અટવાયો
ખેડૂતો માટે સૌથી મહત્વનું ગણાતું યુરીયા ખાતર હાલ સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત બન્યું છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે મધ્યપૂર્વમાંથી જ વિશ્વના ખાતરના વેપારનો મોટો હિસ્સો થાય છે. હોર્મુઝનો માર્ગ બંધ થતાં વિશ્વના લગભગ 30 ટકા જેટલા યુરીયા ખાતરનો પુરવઠો અટવાઈ ગયો છે.
ખાસ કરીને વિકાસશીલ દેશોમાં આ સંકટની અસર વધુ જોવા મળી રહી છે. ઘણા દેશોમાં ખાતરનો પુરવઠો નોંધપાત્ર રીતે ઘટી ગયો છે. આફ્રિકાના કેટલાક દેશોમાં તો ખાતરના પુરવઠામાં 80 થી 90 ટકા સુધી ઘટાડો નોંધાયો હોવાનું જણાવવામાં આવી રહ્યું છે.
ખેડૂતો માટે સૌથી મોટું સંકટ
ખાતર સંકટની અસર સૌથી પહેલા ખેડૂતો પર પડી રહી છે. ઘણા દેશોમાં વાવણી સીઝન શરૂ થવા જઈ રહી છે અને ખેડૂતોને ખાતર ઉપલબ્ધ નથી. જો વાવણી પહેલા ખાતર નહીં મળે તો પાકનું ઉત્પાદન સીધું ઘટી શકે છે.
આ સાથે જ ક્લાઇમેટ ચેન્જ અને અનિશ્ચિત હવામાન પણ ખેડૂતો માટે મોટી સમસ્યા બની રહ્યું છે. વરસાદ સમયસર નહીં પડે તો પાકને નુકસાન થાય છે અને હવે ખાતરની અછત આ સમસ્યાને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે.
યુએન અને નિષ્ણાતોની ચેતવણી
યુનાઇટેડ નેશન્સ સાથે જોડાયેલા ખાદ્ય અને કૃષિ નિષ્ણાતોએ પણ આ પરિસ્થિતિને ગંભીર ગણાવી છે. તેમના મુજબ જો ખાતરનો પુરવઠો લાંબા સમય સુધી બંધ રહેશે તો આવનારા વર્ષમાં પાકનું ઉત્પાદન નોંધપાત્ર રીતે ઘટી શકે છે.
વિશ્વના ખાદ્ય નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ખાતરની અછત સીધી ખાદ્યાન્ન ઉત્પાદન પર અસર કરે છે. જો ખાતરનો ઉપયોગ ઓછો થાય તો પાકનું ઉત્પાદન 20 થી 40 ટકા સુધી ઘટી શકે છે. આ પરિસ્થિતિને કારણે આવનારા સમયમાં અનાજના ભાવમાં ભારે વધારો થઈ શકે છે.
ફક્ત ખાતર નહીં – આખું ફૂડ સિસ્ટમ જોખમમાં
હોર્મુઝનો માર્ગ બંધ થવાથી હવે ફક્ત ખાતર જ નહીં પરંતુ આખું ફૂડ સિસ્ટમ જોખમમાં આવી રહ્યું છે. ડીઝલના ભાવમાં વધારો થતાં ખેતીનો ખર્ચ પણ વધી રહ્યો છે. સિંચાઈ માટે ડીઝલ પંપનો ઉપયોગ કરતી ખેતી પર તેની સૌથી વધુ અસર પડી રહી છે.
આ ઉપરાંત ટ્રાન્સપોર્ટ ખર્ચ વધતાં ખાદ્ય વસ્તુઓના ભાવ પણ વધી શકે છે. જો આ પરિસ્થિતિ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહેશે તો ઘણા દેશોમાં ખાદ્ય મોંઘવારી વધી શકે છે.
ભારત સહિત એશિયાના દેશો માટે ચિંતાજનક સ્થિતિ
ભારત સહિત એશિયાના ઘણા દેશો ખાતર માટે આયાત પર નિર્ભર છે. જો મધ્યપૂર્વમાંથી ખાતરનો પુરવઠો ઘટશે તો તેની સીધી અસર ભારતીય ખેડૂતો પર પણ પડી શકે છે. ખાસ કરીને નાઇટ્રોજન આધારિત ખાતરનો પુરવઠો ઓછો થશે તો ખેતપેદાશ પર અસર જોવા મળી શકે છે.
ખાસ કરીને ચોમાસા પહેલા ખાતરનો જથ્થો ઉપલબ્ધ ન હોય તો પાકનું ઉત્પાદન ઓછું થઈ શકે છે. આ પરિસ્થિતિને કારણે આવનારા વર્ષમાં અનાજના ભાવમાં વધારો થવાની શક્યતા વધી ગઈ છે.
વિશ્વમાં ખાદ્યાન્ન સંકટ સર્જાવાની ભીતિ
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જો આ યુદ્ધ ટૂંક સમયમાં પૂરુ નહીં થાય તો વિશ્વમાં ખાદ્યાન્ન સંકટ સર્જાઈ શકે છે. ખાસ કરીને ગરીબ અને વિકાસશીલ દેશોમાં તેની અસર સૌથી વધુ જોવા મળશે.
ખાતરની અછતના કારણે પાકનું ઉત્પાદન ઘટશે અને અનાજના ભાવ વધશે. આ પરિસ્થિતિને કારણે ઘણા દેશોમાં ખાદ્ય સુરક્ષા પર પણ અસર પડી શકે છે.
અંતમાં
ઇઝરાયલ–અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચેનું યુદ્ધ હવે ફક્ત સૈન્ય સંઘર્ષ સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યું. તેની અસર હવે વિશ્વની ખેતી અને ખાદ્ય સુરક્ષા પર સીધી જોવા મળી રહી છે. હોર્મુઝનો માર્ગ બંધ થવાથી ફક્ત ઈંધણ નહીં પરંતુ ખાતર અને ખાદ્યાન્ન પુરવઠો પણ અટવાઈ ગયો છે.
જો આ પરિસ્થિતિ ટૂંક સમયમાં સુધરે નહીં તો આવનારા મહિનાઓમાં વિશ્વમાં ખાદ્યાન્ન સંકટ સર્જાવાની શક્યતા વધી રહી છે.
