શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ ભારતીય આધ્યાત્મિક સાહિત્યમાં એક અતિ મહાન અને પવિત્ર ગ્રંથ છે. આ પુરાણમાં કુલ 12 સ્કંધ, 335 અધ્યાય અને અંદાજે 18,000 શ્લોકોનો સમાવેશ થાય છે. ભાગવત પુરાણ માત્ર કથાગ્રંથ નથી, પરંતુ ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યનો સંગમ છે. દરેક સ્કંધમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની લીલાઓ, મહાન ભક્તોના જીવનચરિત્રો તથા જીવનને યોગ્ય દિશા આપતું તત્ત્વજ્ઞાન વિસ્તૃત રીતે સમજાવવામાં આવ્યું છે.
પ્રથમ સ્કંધ
પ્રથમ સ્કંધ ભાગવત પુરાણની પ્રસ્તાવના સમાન છે. તેમાં ભાગવત પુરાણની મહિમા, તેના શ્રવણનું મહત્વ અને તેની આત્મિક અસરનું વર્ણન છે. આ સ્કંધમાં રાજા પરિક્ષિતને મળેલા શ્રાપ, ગંગા કિનારે તેમની વૈરાગ્યભાવના અને મહર્ષિ શુકદેવજીના આગમનની કથા આવે છે. અહીંથી ભાગવત કથાની પરંપરાનો આરંભ થાય છે. પ્રથમ સ્કંધમાં ભગવાનના અવતારોનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન પણ આપવામાં આવ્યું છે.
દ્વિતીય સ્કંધ
દ્વિતીય સ્કંધમાં ભગવાનના વિશ્વરૂપનું વર્ણન છે. ભગવાન સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં કેવી રીતે વ્યાપ્ત છે તે સમજાવવામાં આવ્યું છે. મનુષ્યે મૃત્યુ સમયે ભગવાનનું સ્મરણ કરવું કેમ આવશ્યક છે, તેનું તત્ત્વજ્ઞાન અહીં આપવામાં આવે છે. આ સ્કંધ વૈરાગ્ય અને ધ્યાનનો માર્ગ બતાવે છે અને આત્મસાધનાની પ્રેરણા આપે છે.
તૃતીય સ્કંધ
તૃતીય સ્કંધમાં સૃષ્ટિ રચનાનું વિશદ વર્ણન છે. ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર કપિલ મુનિ દ્વારા માતા દેવહૂતિને આપવામાં આવેલ સાંખ્ય યોગનું જ્ઞાન આ સ્કંધનું મુખ્ય તત્ત્વ છે. ઉપરાંત, વર્ણાશ્રમ ધર્મ, કર્મ અને ભક્તિના સિદ્ધાંતોને સમજાવવામાં આવ્યા છે. આ સ્કંધ માનવને જીવનના મૂળ તત્ત્વો સમજાવે છે.
ચતુર્થ સ્કંધ
ચતુર્થ સ્કંધમાં રાજા ધ્રુવ અને રાજા પ્રિથુ જેવી મહાન ભક્ત આત્માઓની કથાઓ આવે છે. ધ્રુવની અડગ ભક્તિ અને તપશ્ચર્યા દ્વારા ભગવાનની પ્રાપ્તિ માનવને અવિરત શ્રદ્ધાની પ્રેરણા આપે છે. આ સ્કંધ દર્શાવે છે કે સાચી ભક્તિ વય, સ્થિતિ કે પરિસ્થિતિ પર નિર્ભર નથી.
પંચમ સ્કંધ
પંચમ સ્કંધમાં બ્રહ્માંડની રચના, ભૂગોળ, વિવિધ લોક અને નરક-સ્વર્ગનું વર્ણન છે. રાજા ભરતની કથા દ્વારા આસક્તિ કેવી રીતે આધ્યાત્મિક પતનનું કારણ બની શકે છે, તે સમજાવવામાં આવે છે. આ સ્કંધ કર્મફળના સિદ્ધાંતને સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરે છે.
ષષ્ઠ સ્કંધ
ષષ્ઠ સ્કંધમાં અજરામિલની પ્રસિદ્ધ કથા છે. નારાયણ નામના સ્મરણથી પાપી પણ મુક્તિ પામી શકે છે, તે અહીં દર્શાવવામાં આવ્યું છે. ઉપરાંત દક્ષ યજ્ઞ, દેવતાઓ અને દૈત્યોના સંઘર્ષ અને ભક્તિની મહત્તા સમજાવવામાં આવે છે. આ સ્કંધ નામસ્મરણના મહાત્મ્યને ઉજાગર કરે છે.
સાતમો સ્કંધ
સાતમા સ્કંધમાં પ્રહ્લાદ મહારાજની અમર કથા આવે છે. હિરણ્યકશિપુ જેવા અહંકારપૂર્ણ પિતાની સામે પ્રહ્લાદની અડગ ભક્તિ માનવ ઇતિહાસમાં શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. નરસિંહ અવતાર દ્વારા ભગવાન ભક્તોની રક્ષા કેવી રીતે કરે છે તે આ સ્કંધમાં સ્પષ્ટ થાય છે.
અષ્ટમ સ્કંધ
આ સ્કંધમાં ભગવાનના વિવિધ અવતારો અને દેવ-દાનવ સંઘર્ષનું વર્ણન છે. વામન અવતાર, ગજેન્દ્ર મોક્ષ અને સમુદ્ર મંથનની કથા આ સ્કંધના મુખ્ય આકર્ષણ છે. ભગવાન ભક્તને કોઈપણ પરિસ્થિતિમાં બચાવે છે, તે ભાવ અહીં પ્રગટ થાય છે.
નવમો સ્કંધ
નવમ સ્કંધમાં સૂર્યવંશ અને ચંદ્રવંશના રાજાઓની વંશાવળનું વર્ણન છે. શ્રીરામચંદ્રજીની કથા પણ અહીં સંક્ષેપમાં આવે છે. આ સ્કંધ રાજધર્મ, કર્તવ્ય અને આદર્શ જીવનશૈલીનું માર્ગદર્શન આપે છે.
દશમ સ્કંધ
દશમ સ્કંધને ભાગવત પુરાણનું હૃદય કહેવાય છે. તેમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની જન્મકથા, બાળલીલાઓ, ગોપીઓ સાથેની રાસલીલા, ગોવર્ધન ધારણ, કંસવધ અને દ્વારકાવાસનું અતિ રસાળ વર્ણન છે. આ સ્કંધ ભક્તિરસથી ભરપૂર છે અને માનવહૃદયને ભગવાન પ્રત્યે પ્રેમથી ભરી દે છે.
એકાદશ સ્કંધ
એકાદશ સ્કંધમાં ઉદ્ધવ ગીતા સમાવિષ્ટ છે. તેમાં શ્રીકૃષ્ણ ઉદ્ધવને વૈરાગ્ય, જ્ઞાન અને ભક્તિના સૂક્ષ્મ તત્ત્વો સમજાવે છે. આ સ્કંધ સંન્યાસ અને આત્મબોધ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
દ્વાદશ સ્કંધ
દ્વાદશ સ્કંધમાં કલિયુગના લક્ષણો, ભાગવત પુરાણની મહિમા અને તેનું ફળ વર્ણવવામાં આવ્યું છે. ભાગવત શ્રવણથી મનુષ્યને મોક્ષ મળે છે, તે સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે. આ સ્કંધ ભાગવત પુરાણને પૂર્ણતા આપે છે.
આ રીતે શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણના બારેય સ્કંધ માનવજીવનને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ તરફ દોરી જાય છે. ભગવાનની લીલાઓ, ભક્તોના આદર્શ જીવનચરિત્રો અને ઊંડું તત્ત્વજ્ઞાન – આ ત્રણેયનું સુમેળ ભાગવત પુરાણને અદ્વિતીય ગ્રંથ બનાવે છે. આજના યુગમાં પણ ભાગવત પુરાણ માનવને શાંતિ, સદાચાર અને ભક્તિના માર્ગે આગળ વધવાની પ્રેરણા આપે છે.
