થેરાપી એ નવું સેલ્ફ-કેર! સ્ટેટસ સિમ્બોલ કે આજના સમયની અનિવાર્ય જરૂરિયાત?

થેરાપી: શું આ આધુનિક યુગનું નવું ‘સેલ્ફ-કેર’ છે? જાણો ભારતનું યુવાધન કેમ બદલાઈ રહ્યું છે
ભારતમાં એક સમય એવો હતો જ્યારે ‘થેરાપી’ અથવા ‘કાઉન્સેલિંગ’ જેવા શબ્દો સાંભળતા જ લોકોના મનમાં નકારાત્મક વિચારો આવતા. લોકો માનતા કે થેરાપી માત્ર એવા લોકો માટે છે જેમને ગંભીર માનસિક બીમારી હોય. પરંતુ આજે ચિત્ર બદલાયું છે. આજના યુવાનો માટે થેરાપી એ માત્ર ઈલાજ નથી, પરંતુ ‘સેલ્ફ-કેર’ (સ્વ-સંભાળ)નો એક અનિવાર્ય ભાગ બની ગયો છે.

સોશિયલ મીડિયા ઈન્ફ્લુએન્સર્સ અને સેલિબ્રિટીઝ જ્યારે પોતાની થેરાપી જર્ની વિશે વાત કરે છે, ત્યારે સામાન્ય લોકોમાં રહેલો ડર ઓછો થાય છે. ચાલો, ભારતના બદલાતા માનસિક સ્વાસ્થ્યના લેન્ડસ્કેપને વિગતવાર સમજીએ.

મુંબઈ, દિલ્હી કે બેંગલોર જેવા મેટ્રો શહેરોમાં આજના યુવાનો જ્યારે મિત્રો સાથે કોફી પીવા બેસે છે, ત્યારે “મારો થેરાપિસ્ટ કહે છે કે…” એવું બોલવું હવે સામાન્ય છે. કેટલાક લોકો માને છે કે ઉચ્ચ મધ્યમ વર્ગમાં થેરાપી હવે એક ‘સ્ટેટસ સિમ્બોલ’ જેવી બની રહી છે. જે રીતે મોંઘી ઘડિયાળ કે બ્રાન્ડેડ કપડાં વ્યક્તિની જીવનશૈલી દર્શાવે છે, તેમ ‘મેન્ટલ વેલબીઇંગ’ પર ખર્ચ કરવો એ જાગૃતિ અને આર્થિક સક્ષમતાની નિશાની માનવામાં આવે છે.

જોકે, આને માત્ર દેખાદેખી ગણવી ભૂલભરેલી હશે. શહેરી જીવનની ભાગદોડ, એકલતા અને પરફોર્મન્સનું દબાણ એટલું વધી ગયું છે કે લોકો ખરેખર માનસિક શાંતિ શોધી રહ્યા છે. નિષ્ણાતોના મતે, ભલે તે વાતચીતની શરૂઆત સ્ટેટસ તરીકે થઈ હોય, પણ અંતે તે વ્યક્તિને પોતાની લાગણીઓ સમજવામાં મદદરૂપ થાય છે.

શું થેરાપી એ જીમ મેમ્બરશિપ જેવું નવું સાધન છે?

જે રીતે આપણે શરીરને ફિટ રાખવા માટે જીમમાં જઈએ છીએ અને પ્રોટીન ડાયટ લઈએ છીએ, તેવી જ રીતે મનને ફિટ રાખવા માટે લોકો હવે થેરાપીનો સહારો લેતા થયા છે. તેને ‘ઇમોશનલ ફિટનેસ’ કહી શકાય. જીમમાં જવાથી સ્નાયુઓ મજબૂત થાય છે, જ્યારે થેરાપીમાં જવાથી ‘ઇમોશનલ રેઝિલિયન્સ’ એટલે કે મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓ સામે લડવાની શક્તિ વધે છે.

આજના યુવાનો માને છે કે જે રીતે શારીરિક ઈજા થાય ત્યારે ડોક્ટર પાસે જવું સ્વાભાવિક છે, તેમ મનમાં મૂંઝવણ કે હતાશા હોય ત્યારે એક્સપર્ટની સલાહ લેવી એ જરાય શરમજનક નથી. આ એક રોકાણ છે, જેનું વળતર લાંબા ગાળે વધુ સારી નિર્ણયશક્તિ અને સંબંધોમાં સુધારો લાવે છે.

મેટ્રો શહેરોમાં થેરાપી વિશે વાત કરવી સરળ છે, પરંતુ રાજકોટ, સુરત કે વડોદરા જેવા ટાયર-2 શહેરો અથવા ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સ્થિતિ હજુ પણ પડકારજનક છે. અહીં ‘માનસિક સ્વાસ્થ્ય’ શબ્દ સાંભળતા જ પરિવારના સભ્યો તેને ‘ગાંડપણ’ સાથે જોડી દે છે. નાના શહેરોમાં પ્રાઈવસીનો પણ મોટો પ્રશ્ન હોય છે; “કોઈ જોઈ જશે તો શું વિચારશે?” એ ડર હજુ પણ અસ્તિત્વમાં છે.

જોકે, ડિજિટલ ક્રાંતિ અને ઓનલાઈન થેરાપી એપ્સને કારણે આ અંતર ધીમે-ધીમે ઘટી રહ્યું છે. જે યુવાનો પોતાના ઘરેથી આ વિશે વાત નથી કરી શકતા, તેઓ હવે બંધ રૂમમાં સ્માર્ટફોન દ્વારા પ્રોફેશનલ કાઉન્સેલર સાથે જોડાઈ શકે છે. છતાં, ગ્રામીણ ભારતમાં હજુ પણ માનસિક તકલીફોને ઘણીવાર વળગાડ કે નસીબ સાથે જોડી દેવામાં આવે છે, જે ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે.

આજના સમયમાં એક નવો ટ્રેન્ડ જોવા મળ્યો છે જેને નિષ્ણાતો ‘Pathologising’ કહે છે. સોશિયલ મીડિયા પર ઉપલબ્ધ અધૂરી માહિતીને કારણે, ઘણીવાર લોકો સામાન્ય ઉદાસીને ‘ડિપ્રેશન’ અને સામાન્ય ચિંતાને ‘એન્ઝાઈટી ડિસઓર્ડર’ માની લે છે. દરેક નાની તકલીફને મેડિકલ ટર્મ આપવી જોખમી બની શકે છે.

ઉદાસ હોવું, રડવું કે એકલતા અનુભવવી એ માનવીય સ્વભાવના સામાન્ય હિસ્સા છે. થેરાપીમાં જવું એ સારી વાત છે, પરંતુ શું આપણે આપણી અંદરની કુદરતી સહનશક્તિ ગુમાવી રહ્યા છીએ? નિષ્ણાતો કહે છે કે થેરાપીનો અર્થ એ નથી કે તમારે ક્યારેય ઉદાસ નથી થવાનું, પરંતુ તેનો અર્થ એ છે કે જ્યારે તમે ઉદાસ હોવ ત્યારે તેને હેન્ડલ કેવી રીતે કરવું તે શીખવું. સેલ્ફ-કેર અને સાચી થેરાપી વચ્ચેની પાતળી રેખા સમજવી ખૂબ જરૂરી છે.

થેરાપી ખરેખર કોના માટે છે?

શું તમારે થેરાપીમાં જવા માટે કોઈ મોટી ટ્રોમા (આઘાત) હોવી જરૂરી છે? જવાબ છે: ના. થેરાપી માત્ર બીમાર લોકો માટે નથી. તે દરેક વ્યક્તિ માટે છે જે:

• પોતાના વિચારોને વધુ સ્પષ્ટતાથી સમજવા માંગે છે.

• પોતાના સંબંધોમાં આવતી કડવાશને દૂર કરવા માંગે છે.

• કારકિર્દી કે અંગત જીવનમાં અટવાયેલા અનુભવે છે.

• ભૂતકાળની નકારાત્મક યાદોમાંથી બહાર આવવા માંગે છે.

ટૂંકમાં, જો તમે એક બહેતર જીવન જીવવા માંગતા હોવ અને પોતાની જાતને ઊંડાણથી ઓળખવા માંગતા હોવ, તો થેરાપી તમારા માટે છે. ભારતનું યુવાધન હવે જૂના સામાજિક રિવાજો તોડીને માનસિક સ્વાસ્થ્યને પ્રાથમિકતા આપી રહ્યું છે, જે આવનારી પેઢી માટે એક સ્વસ્થ અને સુખી સમાજનું નિર્માણ કરશે.

Ad.