આદિવાસી સમાજમાં માવલી માતા (કંનસરી માતા) કુળદેવીનો આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહિમા : પ.પૂ. પ્રફુલભાઇ શુક્લ

19 મી જાન્યુઆરી થી જામનપાડા માવલી માતાના મંદિર શરૂ થનારી 888 મી રામકથાનું ભવ્ય આયોજન

આદિવાસી સમાજની સંસ્કૃતિ, આસ્થા અને જીવનપદ્ધતિ પ્રકૃતિ સાથે અવિચ્છેદ્ય રીતે જોડાયેલી છે. પર્વત, વન, નદી, વૃક્ષ અને ધરતી—આ બધું માત્ર ભૌતિક સત્તા નથી, પરંતુ જીવંત દેવત્વનું સ્વરૂપ છે. આ દિવ્ય પરંપરામાં માવલી માતા, જેને ઘણા વિસ્તારોમાં કંનસરી માતા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, આદિવાસી સમાજની કુળદેવી તરીકે વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. માવલી માતા માત્ર દેવી નથી, પરંતુ સમગ્ર કુળની રક્ષા, સમૃદ્ધિ અને સદાચારનું પ્રતિક છે.

• માવલી માતાનો અર્થ અને સ્વરૂપ ‘માવલી’ શબ્દ માતૃત્વ, પાલન અને સંરક્ષણનું ભાવ સૂચવે છે. માવલી માતા એટલે એવી મહામાતા જે સંતાનને જન્મ આપે, પોષે અને જીવનના દરેક પગથિયે માર્ગદર્શન આપે. ‘કંનસરી’ શબ્દ ધરતી, અન્ન અને ખેતી સાથે જોડાયેલો છે. એટલે કંનસરી માતા તરીકે માવલી માતા અન્નદાત્રી, ઉપજદાત્રી અને ધરતીમાતાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. આદિવાસી જીવનમાં ખેતી મુખ્ય આધાર હોવાથી અન્ન, વરસાદ અને ધરતીની કૃપા—આ બધું માવલી માતાની આશીર્વાદરૂપ માનવામાં આવે છે.

કુળદેવી તરીકે મહત્ત્વ

આદિવાસી સમાજમાં દરેક કુળની પોતાની કુળદેવી હોય છે. માવલી માતા કુળદેવી હોવાથી લગ્ન, જન્મ, ઘરપ્રવેશ, ખેતીની શરૂઆત, તહેવાર કે સંકટ—દરેક પ્રસંગે તેમનું સ્મરણ અનિવાર્ય છે. કુળના સભ્યો માને છે કે માવલી માતા તેમના વંશની રક્ષા કરે છે, દુર્ભાગ્ય દૂર કરે છે અને સદ્માર્ગે ચાલવા પ્રેરણા આપે છે. કુળદેવી પ્રત્યેની આસ્થા કુળની એકતા અને ઓળખને મજબૂત બનાવે છે.

લોકકથા અને પરંપરા

માવલી માતા વિશે વિવિધ લોકકથાઓ પ્રચલિત છે. ક્યાંક કહેવાય છે કે વનમાં વસતા લોકો પર આફત આવી ત્યારે માવલી માતાએ માતૃત્વભાવે તેમને આશ્રય આપ્યો; ક્યાંક વરસાદ ન પડતા અન્નસંકટ ઊભું થયું ત્યારે માતાની આરાધનાથી ધરતી હરિયાળી બની. આવી કથાઓ પેઢી દર પેઢી મૌખિક પરંપરાથી આગળ વધે છે અને સમાજમાં શ્રદ્ધા વધુ મજબૂત થાય છે.

પૂજા-વિધિ અને આરાધના

માવલી માતાની પૂજા સાદગી અને શુદ્ધતાથી થાય છે. ભવ્ય મંદિરો કરતાં વધુ પ્રાધાન્ય પ્રકૃતિના સ્થળો—વૃક્ષ નીચે, ટેકરી પર, પથ્થર પાસે કે ખેતરના કિનારે—આપવામાં આવે છે. નાળિયેર, ફૂલ, ધૂપ-દીવો, અન્ન અને ક્યારેક પરંપરાગત બલિ (સ્થાનિક પરંપરા મુજબ) અર્પણ કરવામાં આવે છે. પૂજામાં મુખ્યત્વે કૃતજ્ઞતા અને વિનય ભાવ રહેલો હોય છે—માતા, તમે આપ્યું છે, અમે આભાર માનીએ છીએ.

ખેતી અને અન્ન સાથેનો સંબંધ

આદિવાસી સમાજ માટે ખેતી જીવનની ધરી છે. વાવણી પહેલાં, પ્રથમ વરસાદે, અને પાક ઉતારતી વખતે માવલી માતાનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે. પ્રથમ અન્ન માતાને અર્પણ કર્યા પછી જ પરિવાર ભોજન ગ્રહણ કરે—આ પરંપરા અન્નના સન્માન અને ધરતી પ્રત્યેના આદરનું દ્યોતક છે. માવલી માતા અન્નદાત્રી હોવાથી દુષ્કાળ, રોગચાળો કે જીવાતથી રક્ષા માટે તેમની પ્રાર્થના થાય છે.
સામાજિક એકતા અને નૈતિક મૂલ્યો
માવલી માતાની આરાધના માત્ર ધાર્મિક ક્રિયા નથી; તે સામાજિક એકતાનું મજબૂત સાધન છે. મેળા, જાતીય ઉત્સવો અને સમૂહ પૂજાઓમાં આખું ગામ એકત્રિત થાય છે. આ મેળાવડાઓમાં પરસ્પર સહકાર, વડીલોનું માન, સ્ત્રીઓનું સન્માન અને પ્રકૃતિપ્રેમ જેવા મૂલ્યો ઉજાગર થાય છે. માવલી માતા ન્યાય, સત્ય અને કરુણાના માર્ગે ચાલવા પ્રેરણા આપે છે—એવી માન્યતા સમાજને નૈતિક આધાર આપે છે.

સ્ત્રીશક્તિનું પ્રતિક

માવલી માતા સ્ત્રીશક્તિનું મહાન પ્રતિક છે. આદિવાસી સંસ્કૃતિમાં સ્ત્રીને જીવનદાત્રી અને સમાજની આધારશિલા માનવામાં આવે છે. માતૃદેવો પ્રત્યેની આસ્થા સ્ત્રીસન્માન અને સમાનતાની ભાવનાને મજબૂત બનાવે છે. સ્ત્રીઓ પૂજા, તહેવાર અને ઘરેલુ સંસ્કારમાં કેન્દ્રસ્થાને રહે છે—આ પરંપરા માવલી માતાના માતૃત્વભાવને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

આધુનિક સમયમાં મહત્ત્વ

આજના બદલાતા સમયમાં આદિવાસી સમાજ પણ પરિવર્તનમાંથી પસાર થાય છે. શિક્ષણ, ટેકનોલોજી અને શહેરિકરણ વચ્ચે પરંપરાઓ ટકી રહે—એ જરૂરી છે. માવલી માતાની પરંપરા આપણને પ્રકૃતિ સાથે સંતુલિત જીવન, અન્નનો આદર અને સમૂહભાવ શીખવે છે. આ મૂલ્યો આજના સમયમાં વધુ પ્રાસંગિક બન્યા છે, કારણ કે પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને સામાજિક સંવાદિતાની જરૂરિયાત વધી છે.

સારાંશરૂપે, માવલી માતા (કંનસરી માતા) આદિવાસી સમાજની આત્મા સમાન છે. તેઓ કુળદેવી તરીકે રક્ષા, સમૃદ્ધિ અને સંસ્કારનું પ્રતીક છે. પ્રકૃતિપ્રેમ, અન્નસન્માન, સ્ત્રીશક્તિ અને સામાજિક એકતા—આ બધું માવલી માતાની આરાધનામાં સમાયેલું છે. પેઢી દર પેઢી ચાલતી આ પરંપરા આદિવાસી સમાજની ઓળખને જીવંત રાખે છે અને માનવને ધરતી સાથે સ્નેહબંધમાં બાંધે છે. માવલી માતાની કૃપાથી જીવન સુખી, સંતુલિત અને સદ્માર્ગી બને—એવી શ્રદ્ધા સાથે આદિવાસી સમાજ આજે પણ આગળ વધે છે.